દાદાજીએ બે અઠવાડિયા પહેલાં તૈયારી શરૂ કરી હતી. એમની ચામડાની જૂની સૂટકેસ — એ જ જે ૧૯૭૧માં લગ્ન સમયે પપ્પાજીએ આપી હતી — બે વાર સાફ થઈ, બે વાર ફરી ભરાઈ. જ્યારે હું તૈયાર થઈને એમના ઘરે પહોંચ્યો, ગાંધીધામમાં, બપોરના બે વાગ્યા હતા. ટ્રેન પાંચ વાગ્યે હતી.
“દાદાજી, આપણે હજુ ત્રણ કલાક છે.”
“સ્ટેશન મોડું પહોંચવાનું હોય તો ટ્રેન અદૃશ્ય નથી થતી, રજત. પણ વહેલા પહોંચવાનું ઘણી વખત મદદ કરે છે. ભારતમાં ટ્રેનો કાયમ રહસ્યમય રહી છે.”
મને ખબર હતી દલીલ નથી જીતી શકાય. હું એમની સૂટકેસ લઈને ઑટોમાં બેઠો. સફેદ ઝભ્ભો, સફેદ ધોતી, માથે સફેદ ટોપી — જાણે કોઈ જૂની તસવીરમાંથી નીકળી આવ્યા હોય. એમની ડાબી છાતી પાસેના ગજવામાં એક પાતળું પેકેટ હતું, કાગળનું. હું જોતો રહ્યો. એ બોલ્યા નહીં.
સ્ટેશન પર પ્લેટફોર્મ નં. ૨ પર અમે વહેલા પહોંચ્યા. દાદાજી પ્લેટફોર્મ પર એક ચોક્કસ જગ્યાએ ઊભા રહ્યા — પીળી પટ્ટીની એક નિશાનની પાસે. કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વગર. હું બાંકડે બેઠો.
“દાદાજી, અહીં શું છે?”
“કંઈ નહીં.” એ થોડું હસ્યા. “પણ આ સ્ટેશન બાર વર્ષ પહેલાં હું જ્યારે છેલ્લે આવ્યો ત્યારે પણ આ જ જગ્યાએ ઊભો રહ્યો હતો. જગ્યાઓને એમની યાદ રાખવી જોઈએ.”
પાંચ વાગીને દસ મિનિટે હાવડા મેલ આવી. અમારો ડબ્બો બી-૨. દાદાજીની બર્થ નીચે, મારી ઉપર. એમણે સૂટકેસ બર્થ નીચે મૂકી. ગજવામાંથી પત્રો ન કાઢ્યા.
“રજત, એક વાત છે જે હું તને કાલે કહીશ. અમદાવાદ પછી.” એમણે ચશ્મા ઊતાર્યા. “આજે રાતે સારી ઊંઘ આવી જાય તો સારું.”
રાતના સાડા આઠ વાગે અટેન્ડન્ટ ચા લાવ્યો. દાદાજીએ ના પાડી. “આ ચા નથી,” એમણે ધીમેથી મને કહ્યું. પોતાના થર્મોસમાંથી ગ્લાસ રેડ્યો. “ઘરનું દૂધ છે, ઘરની એલચી છે. જે રીતે પીવાય જોઈએ એ રીતે પીજે.”
મેં ગ્લાસ લીધો. દાદાજીની ચા હંમેશા થોડી વધારે ગળી હોય — એક નાની ચપટી મીઠું ઉપર, જે દાદીજી (છ વર્ષ પહેલાં ગયેલાં સુશીલાબા) શીખવી ગયેલાં હતાં. એ સ્વાદ બદલ્યો નહોતો.
બારી પાસે કચ્છનું મેદાન સરી રહ્યું હતું. અંધારું પથરાતું. દાદાજી બારી તરફ જોઈ રહ્યા, હાથ ગજવા પર. પત્રો હજુ અંદર હતા.
મેં પૂછ્યું, “દાદાજી, આ લગ્ન કોના સંબંધીના છે? મમ્મીએ બરાબર સમજાવ્યું નહોતું.”
“સુશીલાના ભાઈની વહુનો ભત્રીજો. કલકત્તામાં હવે રહે છે. અમે ઓળખીએ છીએ પણ બહુ નહીં.”
“તો આટલે દૂર શા માટે જઈએ છીએ?”
દાદાજીએ ગ્લાસ બારી પાસેની છીંકણીના સ્ટેન્ડ પર મૂક્યો. “લગ્ન બહાનું છે, રજત. હું બીજે માટે જઈ રહ્યો છું.”
“કોના માટે?”
“કાલે.” એમણે કહ્યું. “અત્યારે સૂઈ જા.”
એમણે પોતાનું ધ્યાન બારી તરફ વાળ્યું. હું ઉપરની બર્થ પર ચડ્યો. ઊંઘ ન આવી. નીચે દાદાજી જાગતા હતા — હું એમના શ્વાસથી જાણતો હતો. કંઈક રાહ જોતા હતા જે ટ્રેન કરતાં વધારે ધીરી ગતિએ આવી રહ્યું હતું.
સવારે છ વાગે ટ્રેન અમદાવાદથી નીકળી. દાદાજી મારી પહેલાં ઊઠી ગયા હતા — સ્નાન કરી લીધું હતું, સફેદ ઝભ્ભો બદલી લીધો હતો. ગજવામાં પત્રો હજુ હતા.
“રજત,” એમણે કહ્યું, “હવે કહું.”
એમણે પેકેટ બહાર કાઢ્યું. પાતળું, જૂનું, રબ્બરની એક પાતળી પટ્ટીથી બાંધેલું. અંદર છપ્પન-સત્તાવન પીળાં અને સફેદ કવર. ઉપર બધાં પર એ જ સરનામું, એ જ હસ્તાક્ષર — એમના પોતાના.
“આ બધાં પત્રો છે,” એમણે કહ્યું. “આજ સુધી જે કોઈ વર્ષ બાકી રહ્યું એ બધાં. દર ચૌદમી ઑક્ટોબરે, ૧૯૬૩થી. છપ્પન વર્ષ.”
મેં ઉપરનો કવર જોયો. સરનામું:
અનુરાધા સેન
૧૪, રૉય બગાન લેન
કલકત્તા – ૭૦૦૦૦૪
“કોણ છે આ, દાદાજી?”
“એક છોકરી જે મેં ૧૯૬૩માં, એક પ્લેટફોર્મ પર, બાર મિનિટ માટે જોઈ હતી. એમની ટ્રેન મોડી હતી, મારી પણ. અમારી વાત થઈ. એ ગયા. હું ગયો. એ પછી અમે ક્યારેય મળ્યા નથી.”
ટ્રેન ધીમે ધીમે દોડતી હતી. બારી પાસે ગુજરાતનું ગ્રામીણ સવારનું દૃશ્ય — ભેંસ, કૂવો, બાળકો, વાંસનાં ઝુંડ.
“એ વર્ષે હું અઢાર વર્ષનો હતો. કલકત્તામાં મારા મામા હતા, ત્યાં છ મહિના ભણવા ગયો હતો. છેલ્લા દિવસે — ૧૪ ઑક્ટોબર, ૧૯૬૩ — હું હાવડા સ્ટેશન જઈ રહ્યો હતો. પ્લેટફોર્મ પાંચ. મારી મુંબઈ મેલ બે કલાક મોડી હતી. ત્યાં અનુરાધા હતી — એમના ભાઈની રાહ જોતાં. એ પણ બે કલાક ઊભાં હતાં. અમે વાત શરૂ કરી.”
“વાત શું થઈ?”
“સામાન્ય વાત. એમના ભાઈ બાંગ્લા સાહિત્યના વિદ્યાર્થી હતા, શાંતિનિકેતનમાં. એ ખુદ બંગાળી મ્યુઝિક શીખતાં હતાં. એમના પપ્પા ડૉક્ટર હતા, રૉય બગાન લેનમાં દવાખાનું હતું. અને એમના દાદાજી — એ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના વર્ગમાં ભણ્યા હતા. એક વાર. એક અઠવાડિયા માટે. પણ એ વાત એમના ઘરમાં હંમેશ માટે રહી હતી.”
દાદાજી થોડું હસ્યા. “બાર મિનિટમાં મેં બધી વાત જાણી. એ ગુલાબી સાડી હતી. એ બંગાળી-ગુજરાતી મિશ્રિત હિન્દી બોલતાં હતાં. એમની હથેળી પર શિયાળાની ઠંડીની છાંય હતી.”
“તો?”
“તો મારી ટ્રેન આવી. હું ચડ્યો. એમના ભાઈ આવ્યા નહોતા હજુ. એ ઊભાં હતાં. મેં બારીમાંથી હાથ હલાવ્યો. એમણે હસીને હાથ હલાવ્યો. ટ્રેન ઊપડી.”
દાદાજીએ બીજો ગ્લાસ ચા રેડ્યો.
“છ મહિના પછી — એપ્રિલ ૧૯૬૪ — હું મારા ઘરમાં બેઠો હતો, ગાંધીધામમાં. એક રાતે ઊંઘ ન આવી. હું ઊભો થયો. એક પત્ર લખ્યો. એમના સરનામે મોકલ્યો. કવર પાછળ મારું સરનામું લખ્યું.”
“શું લખ્યું તમે?”
“મને હવે બરાબર યાદ નથી. કંઈક એમ કે ટ્રેન મોડી હોવી એ એક અર્થનિર્ધારક ઘટના હતી. કે જે મિનિટો અમે વાત કરી એ મારી અંદર કંઈક બદલી ગઈ છે. કે જો એમને ક્યારેય મારી યાદ આવે તો જવાબ આપજો. અઢાર વર્ષની ઉંમરનું પત્ર. શરમ આવે એવું. પણ સાચું હતું.”
“જવાબ આવ્યો?”
“નહીં.”
“તો?”
“તો બીજા વર્ષે, ૧૪ ઑક્ટોબરે — એ જ તારીખ જે દિવસે અમે મળ્યાં હતાં — મેં બીજો પત્ર લખ્યો. એ વર્ષે હું શું શીખ્યો, મારી મા કેવી છે, મારી નોકરી ક્યાં લાગી. જવાબ ન આવ્યો.”
“તો ત્રીજો?”
“તો ત્રીજો.”
ટ્રેન રતલામ પાસે પહોંચી. દાદાજી બારી તરફ જોઈ રહ્યા. હું એમને જોઈ રહ્યો — એમના સફેદ વાળ, સફેદ ટોપી, ગજવામાં છપ્પન વર્ષની ધીરજ.
“દાદાજી, સુશીલાબાને ખબર હતી?”
“નહીં.”
“દાદાજી, એ ધોખો ન કહેવાય?”
એ થોડું ચૂપ રહ્યા. પછી ધીમેથી બોલ્યા: “રજત, ધોખો કોઈ વસ્તુ છુપાવવાથી થાય છે. પણ આ વસ્તુ છુપાવેલી નહોતી — એ બીજી જગ્યાએ રહેલી હતી. સુશીલા મારી પત્ની હતી, મારી જિંદગીની સહયાત્રિણી. ઘર એમની હતી, બાળકો અમારાં, રોટલી-દાળ-શાક અમારી રોજિંદી જિંદગી. અમે એકાવન વર્ષ સારી રીતે જીવ્યાં. એ બધું સાચું હતું, કંઈ ઓછું નહીં. પણ આ — પત્રો — એ બીજી જગ્યાએ હતા. એક અંગત જગ્યા. જે મેં અનુરાધાને નહીં, એક પોતાની અંદરની વ્યક્તિને લખ્યા હતા. એક પ્રથા હતી, રજત. એક રીત જે મેં મારી જાતને જીવતી રાખવાની શોધી હતી.”
“પણ જવાબ ક્યારેય ન આવ્યો.”
“એ વાત ખરી.”
“તો કેમ ચાલુ રાખ્યું?”
દાદાજીએ મારી સામે જોયું. એમની આંખમાં કંઈક હતું — થાક નહીં, ઉદાસી નહીં, કંઈક વધારે ઊંડું.
“તું જે પૂછે છે, રજત — એ સવાલ ઊંડો છે. હું તને જે જવાબ આપીશ એ કદાચ તારી પેઢીને બરાબર ન સમજાય.”
“કહો.”
દાદાજી થોડી વાર ચૂપ રહ્યા. પછી ધીમેથી શરૂઆત કરી.
“રજત, તારી પેઢી દરેક વસ્તુનું પરિણામ માપે છે. કેટલા લાઇક્સ, કેટલી પ્રમોશન, કેટલા પૈસા, કેટલા સંબંધ. એ ખોટું નથી — મારી પેઢી પણ માપતી હતી, જુદી રીતે. પણ એક વસ્તુ છે જે માપી શકાતી નથી.”
“શું?”
“તું જે કરે છે એ તને શું બનાવે છે. પત્ર લખવાથી અનુરાધાને કંઈ ન મળ્યું, એ સાચું. પણ પત્ર લખવાથી મને કંઈક મળ્યું — દર વર્ષે, ચૌદ ઑક્ટોબરે, હું બેસતો, વિચારતો, શબ્દો શોધતો. એ મારી અંદર એક નાનો અગ્નિ સળગતો રાખતો. એ અગ્નિ વગર હું બીજો માણસ હોત.”
“કેવો?”
“એ હું નથી જાણતો. કદાચ થાકેલો, ઉદાસી-ભરેલો, કંટાળાભર્યો. કદાચ બીજી રીતે જીવેલો. પત્ર લખવાનું પરિણામ અનુરાધાનો જવાબ નહોતો, રજત. પરિણામ હું હતો — જે માણસ રોજ સવારે ઊઠીને કંઈક માનતો કે કંઈક અર્થનું છે, કંઈક ધ્યાન રાખવા જેવું છે, કંઈક જે મારી જિંદગીના રોજિંદા હિસાબ-કિતાબથી થોડું ઊંચે છે.”
એ થોડું હસ્યા. “દાર્શનિકો કહે છે — હું ગુજરાતી ટીકાકારોની વાત નથી કરતો, હું મારી રીતે કહું છું — કે કેટલીક ક્રિયાઓનું મૂલ્ય એમના પરિણામમાં નથી, એમની પુનરાવૃત્તિમાં છે. તું એક વસ્તુ રોજ કરે છે — પ્રાર્થના, કસરત, ધ્યાન, કોઈ બીજાનું ભલું — એ વસ્તુ તને કોઈ વસ્તુ આપતી નથી. એ વસ્તુ તને એ બનાવે છે જે તું છે.”
“દાદાજી, પણ — એક પ્રશ્ન છે. તમે અનુરાધાને કેટલા સાચા ઓળખતા હતા? બાર મિનિટ. એમની જિંદગી શું છે, કેવી છે, કઈ રીતે જીવી છે — તમને ખબર નથી. તમે પત્ર કોને લખ્યા?”
દાદાજીએ બારી તરફ જોયું. મધ્યપ્રદેશનાં લાંબાં ખેતરો ઝડપથી પાછળ સરી જતાં હતાં.
“એ સારો પ્રશ્ન છે, રજત. અને એનો જવાબ સહેલો નથી. કદાચ મેં અનુરાધાને નહીં, અનુરાધાના નામે મારી અંદર બેઠેલી કોઈ ઊંડી શક્યતાને પત્ર લખ્યા. કદાચ એ વ્યક્તિ બાર મિનિટના આધારે અસ્તિત્વમાં આવી, અને છપ્પન વર્ષમાં વધારે વાસ્તવિક બની — પણ એ વાસ્તવિકતા મારી અંદર હતી, એમની અંદર નહીં. એ વાત ખરી.”
“તો — એ સ્વાર્થી હતું?”
“એ બધી જ માનવ-પ્રથાઓનો સ્વભાવ છે, રજત. પ્રાર્થના સ્વાર્થી છે — તું પોતાના માટે પ્રાર્થે છે. કવિતા સ્વાર્થી છે — તું પોતાનો અવાજ સાંભળે છે. પ્રેમ પણ સ્વાર્થી છે, અમુક અંશે. જે વસ્તુ સંપૂર્ણપણે નિ:સ્વાર્થ હોય એ ભાગ્યે જ માનવીય હોય છે.”
એ રાત. ઉપરની બર્થ પર સૂતો સૂતો, બારી પાસેથી અંધારું પસાર થતું જોઈ રહ્યો, હું વિચારી રહ્યો હતો.
મારી જિંદગીમાં શું છે જે અનુરાધાનું પત્ર છે? કંઈ નહીં. હું દર સવારે છ વાગે ઊઠું છું, જિમ જાઉં છું, ઑફિસ જાઉં છું, સાંજે મિત્રો સાથે પીણું પીઉં છું, રાતે વોટ્સએપ સ્ક્રોલ કરું છું. દર વસ્તુનું પરિણામ માપી શકાય છે — પગાર, ફોલોઅર્સ, વજન, મેચ. કંઈ એવી પ્રથા નથી જે મને કંઈ આપતી નથી પણ મને બનાવે છે.
મેં દાદાજીને એ ન કહ્યું. પણ એમને કદાચ ખબર હતી.
સવારે પાંચ વાગ્યે અમે પશ્ચિમ બંગાળમાં દાખલ થયાં. બારી પાસેથી લાંબાં ભીનાં ધાન-ખેતરો. પોખરા, બાળકો, એ બધી જગ્યાઓ જે દાદાજીની યાદમાં હતી અને મારા માટે અજાણી હતી.
દાદાજી જાગ્યા હતા. એ ગજવામાંથી છપ્પનમો કવર કાઢીને જોઈ રહ્યા હતા — આ વર્ષનો. એ હજુ બંધ હતો. એ ડિસેમ્બરમાં, જ્યારે પાછા ગાંધીધામ પહોંચીશું, ત્યારે પૉસ્ટ થશે.
સવારે સાડા છ વાગ્યે ટ્રેન હાવડામાં દાખલ થઈ. પ્લેટફોર્મ નં. ૧૪. જૂની વસાહતી છત. દાદાજી ઊભા થયા. એમના ચશ્મા પહેર્યા. પ્લેટફોર્મ પર નજર નાખી.
“એ જ છે,” એમણે ધીમેથી કહ્યું. “બધું એ જ છે.”
મેં સૂટકેસ ઊંચકી.
“દાદાજી, આપણે પહેલાં લગ્નમાં જઈશું કે —”
“નહીં.” એમણે કહ્યું. “પહેલાં રૉય બગાન લેન.”
“તમે જશો, મકાન જોવા?”
“હા.”
“ઘંટી વગાડશો?”
“નહીં.”
“તો?”
દાદાજીએ મારી સામે જોયું. એમની આંખ ઊંઘ-ભરી નહોતી, થાક-ભરી નહોતી. કંઈક બીજું હતું — એક પ્રકારની શાંતિ, એક પ્રકારની તૈયારી.
“રજત, હું ત્યાં ઊભો રહીશ. થોડી મિનિટ. પછી પાછો આવીશ. અમે લગ્નમાં જઈશું, ભલે મોડું થાય. કાલે પાછા જઈશું. ડિસેમ્બરમાં હું છપ્પનમો પત્ર પૉસ્ટ કરીશ. કદાચ આવતા વર્ષે હું પણ નહીં હોઉં — એ વાત જુદી છે. પણ જ્યાં સુધી છું, હું એ કરીશ.”
“દાદાજી —”
“રજત, એક વાત. તું હજુ યુવાન છે. તારી પાસે પણ કંઈક હોવું જોઈએ. કોઈ વસ્તુ, કોઈ રીત, કોઈ પ્રથા જે તું કરે છે કેમ કે કરે છે — પરિણામ માટે નહીં, પણ એ બનવા માટે જે તું બનવા માગે છે. એ વસ્તુ શોધી લે.”
એ ચાલવા લાગ્યા. હાવડાના વિશાળ હૉલ તરફ, જ્યાં બંગાળી-હિન્દી-અંગ્રેજી-તેલુગુનો અવાજ ઝૂમતો હતો, જ્યાં છપ્પન વર્ષ પહેલાં એક અઢાર વર્ષનો ગુજરાતી છોકરો એક અઢાર વર્ષની બંગાળી છોકરી સાથે બાર મિનિટ વાત કરી હતી. એમના ખભા થોડા આગળ ઝૂકેલા હતા, પણ ચાલ સ્થિર હતી.
મેં સૂટકેસ ઊંચકી. એમની પાછળ ચાલ્યો. અમે હાવડા સ્ટેશનની બહાર નીકળ્યાં, સવારની કલકત્તામાં, એક સરનામા તરફ જે છપ્પન વર્ષ ધીરજ ધરીને ઊભો હતો.
રસ્તામાં મેં મારી જાતને એક પ્રશ્ન પૂછ્યો — એ પ્રશ્ન જે દાદાજીએ મને પૂછવા કહ્યું ન હતું, પણ જે મેં મારી જાતે પૂછ્યો:
“તું પણ ક્યારેક કોઈ પત્ર લખીશ? જે ક્યારેય જવાબ ન આવે? જે છપ્પન વર્ષ સુધી તું લખતો રહે, કેવળ એ માટે કે એ લખવાથી તું એ માણસ બને જે તું બનવા માગે છે?”
મારી પાસે જવાબ નહોતો. પણ પહેલી વાર, ઘણા વર્ષોમાં, મને થયું કે પ્રશ્ન સારો છે.
